Trądzik pospolity to jedna z najczęstszych i najbardziej uciążliwych chorób skóry, nierzadko przewlekła i mająca tendencję do zaostrzania się. Nieestetyczne zmiany skórne sprawiające wiele problemów pielęgnacyjnych, a w ich następstwie często występujące przebarwienia i zbliznowacenia są typowym obrazem klinicznym tej dermatozy. Trądzik późny, czyli trądzik pospolity dorosłych, jest przewlekłą chorobą zapalną jednostki łojowo-włosowej.
Trądzik późny występuje w różnym nasileniu u około połowy populacji dorosłych w wieku powyżej 25 lat, częściej u kobiet niż u mężczyzn, a u około 15% ludzi zmiany trądzikowe utrzymują się nawet po 50. roku życia.
Mechanizm powstawania wykwitów w postaci późnej, tak jak w trądziku młodzieńczym, uwarunkowany jest nadmiernym wydzielaniem sebum, nadmiernym rogowaceniem i zaczopowaniem ujść gruczołów łojowych oraz nadmierną proliferacją beztlenowych bakterii Gram-dodatnich Propionibacterium acnes w obrębie gruczołu łojowego, czego konsekwencją są często występujące stany zapalne.
Podejrzewa się, że w odmianie późnej trądziku zwiększoną rolę odgrywają czynniki środowiskowe, np. zanieczyszczenie środowiska, stresujący tryb życia, rosnąca oporność na różnego rodzaju terapie antybiotykami. Może to być spowodowane długotrwałą antybiotykoterapią przeciwtrądzikową w przeszłości i wtórnymi zaburzeniami hormonalnymi, u kobiet związane np. z nieodpowiednio dobranymi środkami antykoncepcyjnymi. Jako jedną z przyczyn nasilenia trądziku późnego należy wskazać także złą pielęgnację codzienną i wzmożenie natręctw w rodzaju wyciskania i rozdrapywania zmian skórnych, co prowadzi do zapaleń, nadżerek, owrzodzeń i utrwalających się przebarwień i blizn. Pozostają one często na długo po wyleczeniu zmian bakteryjnych i wszelkich zapalnych, bywają bardzo głębokie i trudne do usunięcia.
W trądziku późnym podkreślić należy też rolę diety i stresu jako czynników prowokujących wystąpienie zmian zapalnych.
U wielu osób ogromną rolę w powstawaniu zmian trądzikowych odgrywają czynniki żywieniowe. Aby to stwierdzić, konieczna jest oddzielna diagnostyka w kontekście diety. Produkty przetworzone o wysokim indeksie glikemicznym mogą w dużej mierze uczestniczyć w patogenezie trądziku u dorosłych. Dieta oparta na produktach o wysokim indeksie glikemicznym prowadzi do hiperinsulinemii, a podniesiony poziom insuliny stymuluje wydzielanie androgenów, co powoduje zwiększoną produkcję sebum.
W szczególnie trudnych w leczeniu przypadkach trądziku trzeba określić nietolerancje pokarmowe. Zawsze przy tej chorobie należy wykluczyć z diety tłuszcze trans, zawarte w produktach smażonych, szczególnie wielokrotnie na tym samym tłuszczu (np. frytki w lokalach gastronomicznych) oraz w tłuszczach cukierniczych (biszkopty, herbatniki i wszelkie inne słodycze o przedłużonej trwałości). Przeciwwskazane są ogólnie słodycze, słodzone napoje, wszystkie produkty z dodatkiem cukru lub skrobi modyfikowanej, produkty z białej mąki, biały ryż i produkty wysoko przetworzone, słodkie alkohole, słodkie wina i piwo.
Powstawanie zmian trądzikowym u dorosłych kobiet może być nasilać się przed miesiączką, czyli w drugiej fazie cyklu, ale także po nagłym odstawieniu tabletek antykoncepcyjnych lub po ich złym doborze. Zmiany trądzikowe świadczyć mogą też o zaburzeniach tarczycy, wysokim poziomie prolaktyny i obniżeniu poziomu estrogenów. Prawie połowa kobiet uskarża się też na zmiany trądzikowe w czasie okołoporodowym.
U mężczyzn przyczyną trądziku może być również zbyt wysoki poziom androgenów. Duża ilość testosteronu sprzyja degeneracji mieszków włosowych i pobudza gruczoły łojowe do zwiększonej produkcji sebum, co często jest początkiem wystąpienia zmian trądzikowych. Na podwyższony poziom testosteronu wskazywać może nasilone pocenie, wypadanie włosów, łysienie na głowie przy równoczesnym gęstym zaroście na twarzy i reszcie ciała.
Biorąc pod uwagę historię choroby, można wyróżnić trzy typy trądziku późnego: przetrwały trądzik późny będący kontynuację trądziku młodzieńczego, pierwotny trądzik późny, którego pierwsze objawy pojawiają się po 25. roku życia, i nawrotowy trądzik późny, w przypadku, gdy trądzik młodzieńczy ustąpił na kilka lat, a następnie powrócił w życiu dorosłym.
W trądziku późnym obserwuje się odmianę zapalną, która charakteryzuje się występowaniem w dolnej części twarzy dużej ilości grudek, krost i guzków zapalnych pozostawiających blizn. Tej formie nie zawsze towarzyszy nasilony łojotok, jest on jednak typowy dla odmiany retencyjnej, w której tworzą się liczne zaskórniki i torbiele.
Trądzik późny różni się od trądziku młodzieńczego m.in. tym, że występuje głównie na brodzie linii żuchwy, w okolicy ust, czasami na ramionach, klatce piersiowej i plecach. U kobiet lokalizuje się głównie na twarzy, szczególnie w okolicach brody, czoła, policzków i żuchwy. Czasami obejmuje także plecy, dekolt i ramiona.
Bardzo ciężkie odmiany trądziku późnego z licznymi wykwitami nie występują często. Jednak wiele osób dorosłych, głównie kobiet, cierpi z powodu jego odmian o znacznych, rozległych zmianach, które uniemożliwiają komfortowe funkcjonowanie.
Trądzik dorosłych wymaga często leczenia farmakologicznego, połączonego z terapiami stosowanymi zewnętrznie w celu zapobiegania zbliznowaceniom, przebarwieniom i przesuszeniu skóry. Terapia powinna być poprzedzona badaniami hormonów, czasami także testami alergicznymi, a nade wszystko bobrze przeprowadzonym wywiadem, który może wskazać na prostsze w wyeliminowaniu przyczyny, jak zaniedbania pielęgnacyjne czy przyjmowane leki prowokujące powstawanie zmian trądzikowych.
Metody leczenia, po ewentualnym skorygowaniu poziomu hormonów i wykluczeniu przyczyn bezpośrednich, są takie same jak w przypadku trądziku młodzieńczego. Stosuje się maści, kremy, zabiegi złuszczające, przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, światłolecznictwo i laseroterapię, wprowadza się odpowiednie składniki do diety i dba o dobry poziom flory bakteryjnej układu pokarmowego przez przyjmowanie okresowo probiotyków.
W przypadku silnego problemu z trądzikiem stosuje się doustnie antybiotyki i retinoidy. Kobietom często zaleca się środki antykoncepcji hormonalnej, ponieważ niejednokrotnie w trakcie ich przyjmowania stan skóry znacznie się poprawia.
Najczęstsze odmiany trądziku i rodzaje zmian skórnych występujące w danej odmianie to:
- trądzik zaskórnikowy: zaskórniki otwarte i zamknięte;
- grudkowo – krostkowy: zaskórniki otwarte, zamknięte, grudki i krosty;
- ropowiczy i grudkowo – cystowy: obok zmian typowych tworzą się torbiele ropne, gojenie następuje przez bliznowacenie;
- skupiony: charakteryzuje się dużymi zaskórnikami, wykazującymi tendencję do zlewania się, a także bolesnymi, bardzo dokuczliwymi, zaognionymi stanami zapalnymi z ropniami i torbielami połączonymi przetokami z gęstym płynem surowiczo-krwistym lub ropą (to nieczęsta, ale bardzo ciężka postać trądziku wymagająca doustnego leczenia farmakologicznego);
- bliznowcowy: w następstwie zmian trądzikowych, często towarzyszy trądzikowi ropowiczemu;
- piorunujący: z objawami ogólnymi, o ciężkim przebiegu: głębokim naciekom i torbielom ropnym, z rozpadem i objawami krwotocznymi towarzyszą leukocytoza, wysokie OB, gorączka i bóle stawowe;
- odwrócony: ropnie, przetoki, bliznowacenie, głównie w okolicach wyprzeniowych (takie, w których fałdy skórne stykają się, tworząc ciepłe i wilgotne środowisko sprzyjające stanom zapalnym), bywa na owłosionej skórze głowy i w miejscach męskiego zarostu, zajmuje prawie wyłącznie okolice nietypowe;
- trądzik przeczosowy (z wydrapania): skutek manipulowania na skórze, powstają blizny, tak zwane przeczosy, przebarwienia pozapalne; często także na ramionach (potrzeba drapania, ale wstyd pokazania konsekwencji); chorzy na ten rodzaj trądziku coraz bardziej zatracają się w swoim problemie i często dochodzi do powstawania głębokich zmian zapalnych, owrzodzeń i nadżerek; stan się pogarsza, a zmiany skórne wciąż są rozdrapywane, często głęboko i nigdy nie mają możliwości zagojenia się, bo najmniejszy rozwarstwiający się naskórek powoduje konieczność ponownego zdrapania go;
- trądzik majorka (tzw. wiosenny) – powstaje w wyniku ekspozycji skóry na wysoką temperaturę i nasłonecznienie, najczęściej występujących jednocześnie, może być prowokowany np. przez oleiste fotoprotektory, występują zmiany skórne w postaci grudek przymieszkowych, głównie w miejscach odsłoniętych, narażonych na silne nasłonecznienie. Krosty i zaskórniki w tej postaci trądziku nie występują; leczenie wymaga zmiany klimatu, przyzwyczajeń i unikania nasłonecznienia. Bardzo często występuje u młodych kobiet, które nie są w stanie odmówić sobie kąpieli słonecznych albo korzystania z solarium;
- wywołany zawodowy – u osób narażonych na długotrwałe oddziaływanie substancji chemicznych i u osób pracujących w pomieszczeniach zapylonych i zadymionych m.in. pyłem szklarskim, drzewnym i metalowym, które w czasie wykonywanej pracy nie przestrzegają dostatecznie higieny i zasad bezpieczeństwa, zmiany zapalne powstają w obrębie mieszków włosowych, są bolesne i pozostawiają blizny – to zmiany w typie przewlekłego trądziku zaskórnikowego z dużą ilością krost i grudek okołomieszkowych, wykwity występują głównie na wyprostnych powierzchniach ramion, przedramion, wewnętrznych powierzchniach ud, plecach, kroczu i pośladkach.
- wywołany – polekowy: zmiany skórne powstają w wyniku wydzielania się leków wraz z łojem lub potem, co powoduje podrażnienia gruczołów skórnych, wykwity mają postać pęcherzyków, grudek, swędzącego rumienia z obrzękiem, bolesnych guzków wypełnionych treścią ropną oraz plam, ale bez zaskórników.
Tyle odmian trądziku i ich przyczyny widocznie pokazują, że nie wszystkie one są z niedomagań hormonalnych lub innych kwestii natury fizycznej. Okazuje się czasami, że przyczyn istniejącego trądziku lub przedłużającego się leczenia należy upatrywać w przypadłościach natury emocjonalnej, psychicznej. Nerwice natręctw, stres czy niehigieniczny tryb życia związany np. z depresją, to tylko przykłady czynników mających ogromny wpływ na stan skóry.
Trądzik pospolity, także ten późny, jest przykładem choroby bardzo często rzutującej na stan emocjonalny i samoocenę. U wielu osób, które nie trafiły szybko do dobrego specjalisty w dziedzinie terapii przeciwtrądzikowych, często zaobserwować można działania autodestrukcyjne, takie jak wyciskanie zmian skórnych, rozdrapywanie mikrouszkodzeń, samodzielne wykonywanie mocnych peelingów, spłycenie warstwy naskórkowej – wszystko to z nieustającej potrzeby oczyszczenia skóry z nieestetycznych zmian, co jednak w konsekwencji pogarsza jej stan.
W zaostrzeniu objawów trądziku ważną rolę odgrywa mechanizm nieefektywnego przetwarzania emocji w stresie. Sytuacje stresujące, a szczególnie długo utrzymujący się stres niejednokrotnie powodują nasilenie objawów trądziku. Uważa się, że jest to związane ze wzrostem poziomu steroidów nadnerczowych, który wpływają na czynność gruczołów łojowych.
Konieczność właściwej oceny przyczyn występowania zmian trądzikowych jest kluczem do wyznaczenia właściwej terapii.
Cytowanie lub kopiowanie treści artykułu jest dozwolone tylko w przypadku podania źródła pochodzenia, autora i tytułu tekstu, z którego pochodzi fragment.
Jolanta Kozaczyńska
Specjalista kosmetologii estetycznej i kosmetologii leczniczej, dietetyki klinicznej i dietetyki w kosmetologii, instruktor odnowy biologicznej, pedagog i wykładowca zawodu. Od wielu lat prowadzi działalność społeczną w dziedzinach dotyczących profilaktyki zdrowotnej i poprawy wizerunku. Właściciel gabinetu Esther Studio w Warszawie.