Problemy włosów i skóry głowy rzadko dotyczą wyłącznie wyglądu. Coraz częściej okazuje się, że za nadmiernym wypadaniem włosów, świądem czy kompulsywnym wyrywaniem włosów stoją również czynniki psychologiczne, takie jak stres, przewlekłe napięcie emocjonalne czy zaburzenia psychiczne. Co więcej, zależność ta działa w obie strony – pogarszający się stan włosów może znacząco obniżać samoocenę i jakość życia pacjenta.
Każdy trycholog, na co dzień spotykający się z pacjentami w swoim gabinecie, bardzo szybko dostrzeże, jak mocno i wielokierunkowo powiązane są ze sobą problemy psychiki i trychologii. Charakterystyczne jest to, iż bardzo często jest to powiązanie wzajemne, sprzężenie zwrotne – gdy stan włosów pacjenta wpływa na jego dobrostan, a jednocześnie problemy psychiczne nasilają występujące problemy trychologiczne. W poniższym artykule spróbujemy krótko przybliżyć najczęściej spotykane w gabinecie sytuacje.
Gdy stan włosów wpływa na dobrostan Pacjenta
- Łysienie androgenowe mężczyzn (AGA) i kobiet (FPHL)
Według metaanalizy opublikowanej w 2021 roku[1] łysienie androgenowe – czyli najpowszechniej występujące w populacji schorzenie związane z łysieniem, ma dewastujący wprost wpływ na dobrostan pacjentów. W skali DLQI (Dermatology Life Quality Index), gdzie wynik powyżej 6 punktów oznacza umiarkowane, a powyżej 10 – bardzo silne pogorszenie jakości życia, pacjenci oceniali wpływ diagnozy AGA/FPHL na 8,16 punktów. (Co ciekawe – wynik ten jest wyższy od wskazań dla łysienia plackowatego, ocenianego na nieco ponad 6 punktów.).
Dla znacznej części dotkniętych AGA/FPHL pacjentów, taka diagnoza istotnie wpływa na ich samoocenę, poczucie własnej wartości, odczuwaną atrakcyjność. Może prowadzić do wycofania społecznego, a nawet do depresji.
- Łysienie plackowate (Alopecia Areata, AA)
Nagłe pojawienie się ognisk wyłysienia oraz całkowita nieprzewidywalność kolejnych rzutów choroby mają silnie negatywny wpływ na psychikę. Ze względu na trudności w kamuflowaniu zmian, pacjenci z łysieniem plackowatym cechują się bardzo wysokim odsetkiem współwystępowania ciężkich zaburzeń lękowych. Ryzyko istotnych klinicznie zaburzeń lękowych rośnie (w stosunku do ogólnej populacji) 2,5-krotnie, zaś ryzyko depresji – 2,7-krotnie.[2]
Warto wspomnieć, że wystąpienie AA u dziecka, powoduje także silny stres (często również poczucie winy) u rodziców pacjenta.
- Silne wypadanie telogenowe (Telogen Effluvium, TE)
Masywna utrata włosów – nawet kilkaset każdego dnia – generuje u pacjentów uczucie przerażenia i utraty kontroli nad własnym ciałem. Codzienne zbieranie garści włosów z odpływu podczas mycia jest potężnym stresorem, który na nowo aktywuje wyrzut neurohormonów. Tworzy się „błędne koło” – pierwotny stres potęguje wypadanie, a postępujące wypadanie napędza chroniczny stres.
Gdy psychika Pacjenta wpływa na stan jego włosów
- Stres traumatyczny i przewlekłe napięcie indukujące łysienie telogenowe
Zarówno ostry stres wywołany (jednorazową) traumą, jak i przewlekłe napięcie psychiczne prowadzą do uwolnienia kaskady neurohormonów (np. kortyzol, prolaktyna czy tak zwana „substancja P”). Związki te wywołują neurogenny stan zapalny wokół mieszka włosowego, indukując apoptozę komórek i przedwczesne zakończenie fazy anagenu. Skutkuje to intensywnym wypadaniem, diagnozowanym jako ostre lub przewlekłe łysienie telogenowe. (Mikrostany zapalne wokół mieszka włosowego są także czynnikiem negatywnie wpływającym na przebieg FPHL).
- Trichotillomania i podobne problemy
Trichotillomania to zaburzenie z grupy obsesyjno-kompulsyjnych o podłożu psychogennym, polegające na niekontrolowanym, przymusowym wyrywaniu własnych włosów (świadomym lub nieświadomym). Podobnym problemem jest trichoteiromania, czyli kompulsywne pocieranie włosów.
W rozwiązaniu problemu kluczowa jest nie terapia trychologiczna (w ramach której możemy się w zasadzie koncentrować jedynie na łagodzeniu skutków dokuczliwych podrażnień), a odpowiednia pomoc psychologiczna i psychiatryczna (najczęściej w nurcie terapii poznawczo-behawioralnej).
- Łysienie plackowate indukowane przez stres
Choć AA jest chorobą o podłożu autoimmunologicznym, klasyfikuje się je jako psychodermatozę. U osób z predyspozycją genetyczną to właśnie stres jest jednym z głównych czynników, „prowokujących” układ immunologiczny do destrukcyjnego ataku na własny mieszek włosowy. Aspekty psychologiczne i nagłe napięcie nerwowe mają ogromny udział także w wywoływaniu ewentualnych kolejnych rzutów choroby.
- Leki antydepresyjne powodujące wypadanie włosów
Popularne leki psychotropowe, szczególnie preparaty z grupy SSRI oraz stabilizatory nastroju, mogą powodować łysienie telogenowe.
- Dysmorfofobia trychologiczna
Dysmorfofobia trychologiczna to obsesyjna koncentracja na nieistniejących lub znikomej wielkości defektach dotyczących włosów i skóry głowy. Osoba cierpiąca na to zaburzenie odczuwa skrajny lęk, jest przekonana, że jej fryzura, gęstość włosów lub stan skóry są odpychające dla otoczenia, mimo że obiektywnie włosy i skóra głowy są zdrowe i/lub prowadzona terapia przynosi pożądane rezultaty. Dla osoby prowadzącej terapię stanowi to ogromne wyzwanie komunikacyjne. Niezależnie od obiektywnych sukcesów klinicznych (np. po przeszczepie włosów lub udanej stymulacji hamującej ich nadmierne wypadanie), chory pozostaje w stałym lęku i jest skrajnie niezadowolony. Podstawą działania jest tu skierowanie pacjenta na terapię poznawczo-behawioralną.
Nowoczesna trychologia opiera się na kompleksowym i holistycznym podejściu, w którym specjalista nie ogranicza się wyłącznie do analizy obrazu trichoskopowego czy wyników badań laboratoryjnych krwi. Do podjęcia w pełni skutecznych terapii niezbędne jest, by zespół prowadzący pacjenta posiadał kompetencje także z zakresu psychoterapii, a często psychiatrii.
Aleksandra Urban
Trycholog, prezes zarządu, dyrektor medyczny Perfect Hair Clinic. Od kilkunastu lat zajmuje się problematyką jakości włosów i leczenia łysienia. Dyplomowany psychotraumatolog, wykładowca akademicki z zakresu trychologii. Autorka książki „HAIR360. Skuteczne terapie łysienia”. Członek International Trichoscopy Society oraz Polskiego Stowarzyszenia Trychologicznego.
https://perfecthairclinic.pl/
[1] Huang CH, Fu Y, Chi CC. Health-Related Quality of Life, Depression, and Self-esteem in Patients With Androgenetic Alopecia: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Dermatol. 2021 Aug 1;157(8):963-970.https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8264758/)
[2] Kuty-Pachecka M, Czynniki psychologiczne i psychopatologiczne w łysieniu plackowatym, https://www.psychiatriapolska.pl/Czynniki-psychologiczne-i-psychopatologiczne-w-lysieniu-plackowatym,58250,0,1.html